HIV pada Lelaki: Ujian, PrEP, PEP dan Saringan Pranikah

Apa itu HIV dan AIDS?

HIV (human immunodeficiency virus) ialah virus yang menyerang sel CD4, iaitu sel darah putih yang menjadi tulang belakang sistem imun. Tanpa rawatan, bilangan sel ini menurun perlahan-lahan selama beberapa tahun sehingga badan sukar melawan jangkitan lain. Peringkat lewat ini dipanggil AIDS. HIV belum boleh disembuhkan sepenuhnya, tetapi dengan ubat antiretroviral (ART) yang diambil setiap hari, kebanyakan penghidap HIV hari ini boleh hidup sihat, bekerja, berkahwin dan mempunyai anak.

Situasi HIV di Malaysia dan Kelantan

Menurut KKM, 3,185 kes HIV baharu dilaporkan pada 2024. Kira-kira 96% berpunca daripada hubungan seksual, iaitu sekitar 64% melalui hubungan sejenis atau biseksual dan 32% melalui hubungan heteroseksual. Sembilan daripada sepuluh kes ialah lelaki, dan tiga suku daripadanya berumur 20 hingga 39 tahun. Perkongsian jarum, yang dahulunya punca utama, kini menyumbang kurang 3% kes. Bagi Kelantan, data KKM yang dilaporkan media mencatatkan 93 kes baharu pada 2023. Angka ini mengingatkan bahawa HIV bukan masalah orang lain; ia boleh melibatkan sesiapa sahaja, termasuk pasangan suami isteri.

Bagaimana HIV berjangkit

• Seks anal tanpa kondom: risiko paling tinggi, terutamanya bagi pasangan penerima.
• Seks vaginal tanpa kondom: risiko sederhana, meningkat jika ada luka atau STI lain.
• Seks oral: risiko sangat rendah, tetapi tidak sifar.
• Berkongsi jarum atau alat suntikan.
• Daripada ibu kepada bayi ketika mengandung, bersalin atau menyusu, jika ibu tidak dirawat.

HIV tidak berjangkit melalui bersalam, berpelukan, berkongsi pinggan, tandas, kolam renang atau gigitan nyamuk. Satu fakta penting ialah prinsip U=U (Undetectable = Untransmittable): penghidap HIV yang mengambil ART dan mengekalkan viral load yang tidak dapat dikesan tidak menjangkiti pasangan seksual mereka.

Tanda HIV pada lelaki

Kira-kira dua hingga empat minggu selepas dijangkiti, sesetengah orang mengalami gejala seperti selesema yang dipanggil jangkitan akut: demam, sakit tekak, ruam kulit, bengkak kelenjar, sakit otot atau ulser mulut. Gejala ini hilang sendiri dalam beberapa minggu, dan ramai tidak mengalaminya langsung. Selepas itu HIV boleh senyap bertahun-tahun. Tanda lewat termasuk susut berat badan tanpa sebab, cirit-birit berpanjangan, demam berulang, kulat putih dalam mulut, kayap (shingles) atau batuk kering (TB). Oleh itu, satu-satunya cara untuk tahu status HIV ialah melalui ujian.

Ujian HIV: jenis dan masa

• Ujian makmal generasi keempat mengesan antigen dan antibodi, dan boleh mengesan kebanyakan jangkitan sekitar 18 hingga 45 hari selepas pendedahan.
• Ujian pantas dari darah hujung jari memberi keputusan dalam masa singkat, tetapi tempoh tingkapnya lebih panjang.
• Kit ujian kendiri boleh dibuat secara peribadi. Keputusan reaktif mesti disahkan di klinik, dan keputusan negatif dalam tempoh tiga bulan selepas pendedahan perlu diulang.

Ujian HIV juga sesuai dibuat bersama saringan lain kerana sifilis, gonorea dan herpes meningkatkan risiko jangkitan HIV. Rujuk panduan saringan jangkitan seksual untuk senarai ujian yang biasa.

Ujian HIV pranikah di Kelantan

Di Malaysia, setiap pasangan Islam yang memohon untuk berkahwin wajib menjalani saringan HIV, dan Kelantan antara negeri terawal melaksanakannya sejak pertengahan 2000-an. Menurut portal rasmi kerajaan, ujian ini mesti dibuat di klinik kerajaan, temujanji boleh dibuat melalui aplikasi MySejahtera, dan laporan saringan sah selama enam bulan. Jika permohonan nikah dibuat secara dalam talian, bawa borang saringan HIV yang dikeluarkan khusus untuk anda dan pasangan. Prosedur boleh berubah, jadi semak dahulu dengan pejabat agama daerah atau JAHEAIK serta klinik kesihatan berhampiran.

Jika keputusan positif, pasangan akan dirujuk untuk kaunseling di klinik kesihatan dan pejabat agama negeri. Dengan rawatan awal, risiko jangkitan kepada pasangan dan bayi boleh dikurangkan dengan sangat ketara. Ramai bakal pengantin di Kota Bharu bertanya kepada saya sama ada ujian pranikah sudah cukup. Jawapannya, ujian itu hanya menunjukkan status pada tarikh ujian. Jika ada pendedahan berisiko dalam tempoh tiga bulan sebelumnya, ujian ulangan mungkin diperlukan.

PrEP: ubat pencegahan sebelum pendedahan

PrEP (pre-exposure prophylaxis) ialah ubat antiretroviral yang diambil oleh orang yang HIV negatif untuk mencegah jangkitan. Apabila diambil secara konsisten, PrEP sangat berkesan mencegah HIV melalui seks. PrEP sesuai dibincangkan jika anda:

• mempunyai pasangan yang hidup dengan HIV dan viral loadnya belum terkawal;
• mempunyai lebih daripada seorang pasangan, atau tidak selalu menggunakan kondom;
• ialah lelaki yang melakukan hubungan seks dengan lelaki (MSM) dan berisiko;
• pernah didiagnos sifilis atau gonorea dalam tempoh setahun, atau kerap memerlukan PEP.

KKM menyediakan PrEP di klinik kesihatan kerajaan yang terlibat sejak 2023. Pada Oktober 2025, Menteri Kesihatan memaklumkan bahawa PrEP telah diluluskan sebagai sebahagian pencegahan HIV di fasiliti kesihatan kerajaan, dan lebih 9,000 orang telah memulakannya setakat Jun 2025. Ketersediaan berbeza mengikut lokasi, jadi tanya klinik kesihatan berhampiran. Sebelum bermula, doktor akan membuat ujian HIV, fungsi buah pinggang dan hepatitis B, dan susulan biasanya setiap tiga bulan. PrEP tidak melindungi daripada sifilis, gonorea atau klamidia.

PEP: ubat kecemasan selepas pendedahan

PEP (post-exposure prophylaxis) ialah ubat antiretroviral selama 28 hari yang dimulakan selepas pendedahan berisiko, contohnya kondom pecah, seks tanpa kondom dengan pasangan yang status HIVnya tidak diketahui, serangan seksual atau tercucuk jarum. Menurut garis panduan WHO, PEP paling berkesan jika dimulakan secepat mungkin, sebaik-baiknya dalam 24 jam dan tidak lewat daripada 72 jam. Pergi ke jabatan kecemasan hospital kerajaan atau klinik yang menyediakan PEP. Ujian HIV susulan akan dibuat selepas kursus selesai.

Kerahsiaan, pasangan dan stigma

Ketakutan terbesar ramai lelaki bukan ujian itu sendiri, tetapi apa yang berlaku jika keputusannya positif. Keputusan HIV ialah maklumat perubatan sulit. Ia tidak dikongsi dengan majikan, keluarga atau pihak lain tanpa kebenaran anda, kecuali laporan wajib kepada pihak kesihatan yang juga dirahsiakan. Jika positif, anda akan dirujuk ke klinik rawatan HIV, dan kaunselor boleh membantu merancang cara memaklumkan pasangan dengan selamat. Pasangan perlu diuji kerana mereka juga berhak mendapat rawatan atau perlindungan awal.

Di klinik, saya selalu terangkan bahawa HIV hari ini ialah penyakit kronik yang boleh diurus, sama seperti kencing manis atau darah tinggi. Ubat diambil setiap hari, darah diperiksa berkala, dan kehidupan diteruskan. Stigma yang membuat orang takut diuji sebenarnya lebih berbahaya daripada ujian itu.

Rawatan HIV hari ini

ART disediakan di hospital kerajaan dan klinik kesihatan terpilih di seluruh Malaysia, termasuk di Kelantan, dan boleh dimulakan seawal hari diagnosis. Rawatan awal melindungi sistem imun, mengurangkan risiko penyakit berkaitan dan menghalang jangkitan kepada pasangan. Jauhi produk atau rawatan yang mendakwa menyembuhkan HIV; tiada produk sebegitu yang terbukti, dan ada yang merosakkan hati atau buah pinggang. Pemeriksaan hepatitis B juga penting kerana kedua-dua virus berkongsi cara jangkitan; baca halaman hepatitis B dan halaman sifilis.

Ada soalan? Tanya Dr Qim melalui WhatsApp. Maklumat ini untuk pendidikan dan bukan pengganti pemeriksaan doktor.

Soalan lazim