Sifilis: Tanda, Peringkat dan Rawatan pada Lelaki

Apa itu sifilis?

Sifilis ialah jangkitan oleh bakteria Treponema pallidum. Dalam masyarakat Melayu ia lama dikenali sebagai raja singa. Jika tidak dirawat, sifilis bergerak melalui beberapa peringkat selama bertahun-tahun dan boleh merosakkan jantung, otak, saraf dan mata. Berita baiknya, sifilis boleh dirawat dengan antibiotik, dan lebih awal ia dikesan, lebih mudah rawatannya.

Sifilis sedang meningkat di seluruh dunia. Laporan WHO 2024 menganggarkan kira-kira 8 juta jangkitan baharu dalam kalangan dewasa pada 2022, meningkat lebih sejuta berbanding sebelumnya. Di Malaysia, KKM melaporkan 4,669 kes sifilis baharu pada 2022, dan sebahagian daripadanya melibatkan remaja bawah 21 tahun.

Bagaimana sifilis berjangkit

Sifilis berjangkit melalui sentuhan terus dengan luka sifilis ketika seks vaginal, anal atau oral. Luka ini boleh berada di zakar, dubur, dalam rektum, bibir atau dalam mulut, dan kerana tidak sakit, ia sering tidak disedari oleh pembawa. Sifilis juga boleh berjangkit daripada ibu kepada bayi dalam kandungan. Ia tidak berjangkit melalui tempat duduk tandas, kolam renang, berkongsi pakaian atau pinggan.

Risiko lebih tinggi bagi mereka yang mempunyai beberapa pasangan, tidak menggunakan kondom, dan lelaki yang melakukan hubungan seks dengan lelaki (MSM). Penghidap HIV juga lebih kerap didiagnos sifilis, dan sebaliknya luka sifilis meningkatkan risiko jangkitan HIV.

Tanda sifilis mengikut peringkat

Peringkat pertama (primer)

Kira-kira tiga minggu selepas pendedahan (julatnya 10 hingga 90 hari), muncul satu luka kecil yang keras dan biasanya tidak sakit, dipanggil cankar. Pada lelaki, ia selalunya di zakar, tetapi boleh juga di dubur atau mulut. Kelenjar di pangkal paha mungkin membengkak. Luka ini sembuh sendiri dalam tiga hingga enam minggu, sebab itu ramai menyangka masalahnya sudah selesai.

Peringkat kedua (sekunder)

Beberapa minggu hingga beberapa bulan kemudian, muncul ruam yang tidak gatal, terutamanya di tapak tangan dan tapak kaki. Ini tanda klasik sifilis pada badan. Tanda lain termasuk demam, letih, sakit tekak, rambut gugur bertompok, tompok putih dalam mulut dan bintil lembap di kawasan kemaluan. Tanda ini juga boleh hilang sendiri.

Peringkat laten dan ketiga

Selepas itu sifilis memasuki peringkat laten tanpa sebarang tanda, tetapi masih boleh dikesan melalui ujian darah. Sebahagian kecil yang tidak dirawat akan mengalami sifilis peringkat ketiga bertahun-tahun kemudian, yang boleh merosakkan jantung, saluran darah, otak dan tulang.

Sifilis saraf, mata dan telinga

Pada mana-mana peringkat, sifilis boleh menyerang saraf (neurosifilis), mata atau telinga. Tandanya termasuk sakit kepala teruk, penglihatan kabur, mata merah dan sakit, hilang pendengaran, berdesing di telinga atau perubahan tingkah laku. Ini memerlukan rawatan segera di hospital.

Ujian untuk sifilis

Sifilis didiagnos melalui ujian darah. Biasanya dua jenis ujian digabungkan:

• Ujian treponemal mengesan antibodi khusus sifilis. Ia biasanya kekal positif seumur hidup walaupun selepas dirawat.
• Ujian bukan treponemal (RPR atau VDRL) mengukur aktiviti jangkitan. Nilainya digunakan untuk memantau sama ada rawatan berjaya.

Jika ada luka, doktor mungkin mengambil swab. Ujian darah terlalu awal selepas pendedahan boleh negatif, jadi ujian sering diulang selepas enam minggu hingga tiga bulan. Setiap orang yang didiagnos sifilis juga patut diuji untuk HIV dan jangkitan seksual lain.

Rawatan sifilis

Garis panduan STI KKM 2024 mengesyorkan antibiotik kumpulan penisilin secara suntikan sebagai rawatan utama. Bilangan suntikan bergantung pada peringkat penyakit, dan ada pilihan lain bagi yang alah kepada penisilin. Dalam tempoh 24 jam selepas suntikan pertama, sesetengah pesakit mengalami demam, sakit kepala atau sakit otot sementara. Ini reaksi biasa terhadap bakteria yang mati, bukan alahan, tetapi beritahu doktor jika berlaku.

Selepas rawatan, ujian darah diulang, biasanya pada tiga, enam dan dua belas bulan. Tanda sifilis sembuh ialah apabila nilai ujian RPR atau VDRL menurun dengan ketara. Elak seks sehingga luka sembuh sepenuhnya dan sekurang-kurangnya tujuh hari selepas rawatan, serta sehingga pasangan juga dirawat.

Jangan bergantung kepada ubat sifilis di farmasi tanpa preskripsi, ubat kampung atau antibiotik sisa. Ubat ini boleh menutup tanda tanpa menghapuskan bakteria, dan sifilis akan terus merosakkan badan secara senyap. Sifilis juga boleh dijangkiti semula kerana rawatan tidak memberi imuniti.

Sifilis dan kehamilan

Sifilis yang tidak dirawat pada ibu mengandung boleh berpindah kepada bayi dan menyebabkan keguguran, kelahiran mati atau sifilis kongenital, iaitu jangkitan sejak lahir yang menjejaskan tulang, kulit, hati dan otak bayi. WHO melaporkan peningkatan sifilis dalam kalangan ibu mengandung di peringkat global dalam beberapa tahun kebelakangan ini. Sebab itu ibu mengandung di Malaysia disaring untuk sifilis semasa pemeriksaan antenatal. Bagi suami, ujian sendiri dan rawatan bersama amat penting, kerana isteri yang sudah dirawat boleh dijangkiti semula jika suami belum dirawat.

Apa yang berlaku semasa konsultasi

Doktor akan bertanya secara neutral tentang simptom, tarikh pendedahan, jenis hubungan dan sejarah ujian sebelum ini. Soalan ini bukan untuk menghakimi, tetapi untuk memilih ujian dan tempat swab yang betul. Pemeriksaan kulit, mulut, kelenjar dan kemaluan dibuat dengan persetujuan anda, dan anda boleh meminta peneman (chaperone). Keputusan darah biasanya siap dalam beberapa hari, dan rawatan boleh dimulakan pada hari yang sama jika tanda sangat jelas.

Memaklumkan pasangan

Pasangan dalam tempoh tiga bulan hingga setahun lepas, bergantung pada peringkat sifilis, perlu diuji dan mungkin dirawat walaupun tiada tanda. Bagi pasangan suami isteri, ini juga penting untuk melindungi kehamilan kerana sifilis boleh menyebabkan keguguran atau jangkitan pada bayi. Di klinik, saya selalu terangkan bahawa memaklumkan pasangan bukan soal menyalahkan; sifilis boleh senyap bertahun-tahun, jadi sukar untuk tahu bila dan daripada siapa ia bermula.

Konteks Kelantan dan malu bertanya

Ramai lelaki di Kota Bharu dan Kelantan hanya mengetahui mereka mempunyai sifilis ketika saringan pranikah, derma darah atau pemeriksaan kerja. Itu bukan perkara memalukan, malah peluang yang baik untuk dirawat sebelum komplikasi. Ujian dan rawatan sifilis boleh didapati di klinik kesihatan kerajaan, hospital dan klinik swasta seperti Klinik Etika Kota Bharu, semuanya secara sulit. Untuk gambaran jangkitan seksual lain, lihat panduan jangkitan seksual lelaki, dan jika anda mempunyai luka berulang yang pedih, baca tentang herpes kelamin.

Cara mencegah sifilis

• Gunakan kondom setiap kali, termasuk untuk seks oral dan anal, walaupun ia tidak melindungi kawasan yang tidak ditutup.
• Buat saringan sifilis berkala jika ada pasangan baharu, dan setiap tiga hingga enam bulan bagi yang berisiko tinggi.
• Jumpa doktor untuk sebarang luka di kemaluan, dubur atau mulut, walaupun tidak sakit.
• Selesaikan rawatan dan ujian susulan, dan pastikan pasangan juga dirawat.

Ada soalan? Tanya Dr Qim melalui WhatsApp. Maklumat ini untuk pendidikan dan bukan pengganti pemeriksaan doktor.

Soalan lazim