Tanda kekurangan vitamin B12: kebas, letih dan siapa yang berisiko

Apa fungsi vitamin B12?

Vitamin B12 (kobalamin) diperlukan untuk membina sel darah merah, menjaga lapisan pelindung saraf dan menghasilkan DNA. Badan tidak boleh menghasilkan B12 sendiri. Kita mendapatkannya daripada makanan sumber haiwan seperti daging, ayam, ikan, telur dan susu. Untuk diserap, B12 memerlukan asid perut dan satu protein khas yang dihasilkan oleh perut, sebelum diserap di hujung usus kecil. Gangguan pada mana-mana langkah ini boleh menyebabkan kekurangan, walaupun seseorang makan dengan baik.

Tanda kekurangan vitamin B12

Kekurangan B12 berlaku perlahan-lahan, selalunya bertahun-tahun, kerana hati menyimpan rizab yang agak banyak. Tandanya boleh dibahagikan kepada dua kumpulan.

Tanda berkaitan darah (anemia)

• Letih, lemah dan kurang bertenaga.
• Kulit pucat atau kekuningan.
• Sesak nafas atau jantung berdebar ketika bergerak.
• Lidah merah, licin dan pedih, atau ulser mulut.

Tanda berkaitan saraf

• Kebas, semut-semut atau rasa menyucuk di tangan dan kaki.
• Rasa tidak stabil ketika berjalan, terutama dalam gelap.
• Mudah lupa, sukar menumpukan perhatian, perubahan mood atau murung.
• Pada kes yang lama dan teruk, kelemahan kaki dan masalah penglihatan.

Satu perkara penting: masalah saraf akibat kekurangan B12 boleh berlaku sebelum anemia kelihatan dalam ujian darah. Kebas yang disangka biasa, atau disangka sebahagian daripada kencing manis, kadang-kadang sebenarnya berpunca daripada B12. Baca juga panduan neuropati diabetik untuk punca kebas yang lain.

Siapa yang berisiko?

• Pengguna metformin jangka panjang. Metformin ialah ubat kencing manis yang penting dan berkesan, tetapi penggunaan bertahun-tahun boleh mengurangkan penyerapan B12. Garis panduan antarabangsa (contohnya ADA) mencadangkan paras B12 disemak secara berkala, terutama jika ada kebas atau anemia. Jangan berhenti metformin sendiri.
• Pengguna ubat pengurang asid perut jangka panjang, yang biasa diambil untuk gastrik atau refluks.
• Warga emas, kerana pengeluaran asid perut berkurang dengan usia.
• Vegetarian dan vegan, kerana B12 hampir tiada dalam makanan tumbuhan kecuali yang diperkaya.
• Selepas pembedahan perut atau usus, termasuk pembedahan menurunkan berat badan.
• Penyakit autoimun perut (anemia pernisiosa) dan penyakit usus seperti penyakit Crohn.
• Penyalahgunaan gas nitrus oksida ("gas ketawa") untuk berseronok, yang boleh menyebabkan kerosakan saraf serius.

Ujian untuk mengesan kekurangan B12

Di klinik, saya selalu terangkan bahawa tanda di atas tidak khusus; ia juga boleh berpunca daripada kekurangan zat besi, tiroid, kencing manis atau masalah lain. Oleh itu ujian darah diperlukan:

• Kiraan darah penuh, untuk melihat anemia dan saiz sel darah merah (sel besar menyokong kekurangan B12 atau folat).
• Paras vitamin B12 dalam darah.
• Jika bacaan di sempadan, doktor mungkin meminta ujian tambahan seperti homosistein atau asid metilmalonik, serta paras folat.
• Ujian lain mengikut sejarah: gula darah, tiroid dan fungsi buah pinggang.

Rawatan

Rawatan bergantung pada punca dan tahap kekurangan, dan sebaiknya diputuskan oleh doktor selepas ujian:

• Jika punca ialah pemakanan, pil B12 dan perubahan diet biasanya mencukupi.
• Jika masalah ialah penyerapan, atau sudah ada gejala saraf, suntikan B12 sering digunakan, sekurang-kurangnya pada peringkat awal.
• Punca asas juga perlu dinilai, contohnya penyakit perut atau ubat yang diambil.

Sel darah biasanya pulih dalam beberapa minggu. Saraf pulih lebih perlahan, dalam beberapa bulan, dan kerosakan yang sudah lama mungkin tidak pulih sepenuhnya. Sebab itu pengesanan awal penting.

Berhati-hati dengan "ubat saraf" yang dibeli sendiri

Banyak produk "ubat saraf" di pasaran menggabungkan vitamin B1, B6 dan B12. Ia hanya membantu jika memang ada kekurangan, dan tidak boleh menggantikan ujian darah. Vitamin B6 yang diambil dalam dos tinggi untuk tempoh lama boleh menyebabkan neuropati sendiri, iaitu kebas yang sama yang ingin dirawat. Bawa semua produk yang anda ambil semasa berjumpa doktor.

Sumber makanan B12

Ikan, daging, ayam, telur, susu dan hasil tenusu ialah sumber utama. Bagi kebanyakan orang Kelantan yang makan ikan hampir setiap hari, kekurangan B12 kerana diet agak jarang. Punca yang lebih kerap ialah masalah penyerapan dan ubat jangka panjang, terutama dalam kalangan pesakit kencing manis yang ramai di negeri ini.

Ada soalan? Tanya Dr Qim melalui WhatsApp.

Maklumat ini untuk pendidikan dan bukan pengganti pemeriksaan doktor.

Soalan lazim